سيد حسن تهامي
چهره بیرجندی
از مشاهیر مرتبط با بیرجند
آیت‌الله العظمی سید حسن تهامی؛ فقیه برجسته، فیلسوف، مفسر و احیاگر حوزه علمیه بیرجند
آیت‌الله سید حسن تهامی در سال ۱۳۱۴ هجری قمری (۱۲۷۶ خورشیدی) در روستای سندادان بیرجند در خانواده‌ای اهل تقوا متولد شد. او فرزند سید علی‌اکبر و بی‌بی‌بزرگ بود و به سبب هوش سرشار، در شش‌سالگی قرائت قرآن را با تجوید و فصاحت کامل آموخت. در کودکی با فقدان زودهنگام پدر روبه‌رو شد و در کنار مکتب، با همراهی برادر و خواهر در هنر قالی‌بافی به مادر یاری رساند. در سال ۱۳۲۷ ق مادر فرزانه‌اش با مشورت دو مجتهد بزرگ شهر (شیخ محمدباقر آیتی و شیخ محمدهادی هادوی) مسیر فراگیری علوم دینی را برای او برگزید و سید حسن وارد حوزه علمیه بیرجند شد و از محضر آخوند ملامحمدحسن هردنگی مقدمات را فرا گرفت. او سپس راهی حوزه‌های علمیه مشهد و اصفهان گردید و سال‌ها در اصفهان از دانش علامه نجف‌آبادی سیراب شد.
او برای فتح قله‌های فقاهت راهی نجف اشرف شد و در درس‌های خارج فقه و اصول استوانه‌های بزرگ تشیع، آیات عظام میرزای نائینی، آقا ضیاءالدین عراقی و سید ابوالحسن اصفهانی حضور یافت. احاطه و نبوغ علمی سید حسن تهامی در نجف چنان درخشید که موفق به دریافت اجازات عالی و کم‌نظیر اجتهاد مطلق از میرزای نائینی و سید ابوالحسن اصفهانی شد. مرتبت علمی او در حوزه نجف به اندازه‌ای رفیع بود که هم‌دوره‌ای‌هایش متفق‌القول بودند اگر در نجف می‌ماند، بی‌گمان از مراجع عام جهان تشیع می‌بود؛ با این حال او در اوج اقتدار علمی، دعوت و التماس مؤمنان دیار خود را اجابت کرد و برای خدمت به مردم به بیرجند بازگشت.
آیت‌الله تهامی پس از بازگشت به زادگاهش، با نوسازی و احیای مدرسه تاریخی معصومیه و سامان‌دهی حوزه علمیه بیرجند، کانون علم و تربیت طلاب را حیاتی تازه بخشید و شاگردان و دانشمندانی کم‌نظیر پرورش داد. او علاوه بر فقه و اصول، در علوم رجال، درایه، تفسیر، حدیث، فلسفه، حکمت و شعر تسلطی خیره‌کننده داشت. تأسیس کتابخانه‌ای جامع برای طلاب و محصلین و ساخت سه مسجد تاریخی در بیرجند شامل مسجد صاحب‌الزمانی (خیرآباد نو)، مسجد رضوی و مسجد خضرعلی از خدمات عام‌المنفعه او به شمار می‌رود. از آثار ماندگار قلمی وی می‌توان به تقریرات کامل فقه و اصول درس میرزای نائینی، کتابی در رد نصرانیت و رسائل گوناگون در فلسفه و تفسیر اشاره کرد.
این فقیه و عارف وارسته سرانجام در شب ۱۴ صفر سال ۱۳۸۵ هجری قمری (۱۳۴۴ خورشیدی) در بیرجند دار فانی را وداع گفت و بنا بر وصیت خویش در مسجد صاحب‌الزمانی خیرآباد نو به خاک سپرده شد. نام و سیره معنوی او همواره در کلام بزرگان حوزه و مراجع معاصر با تجلیل و شگفتی یاد می‌شود. زندگی او نمادی از ذوب در حقیقت علم، تواضع، زهد راستین و خدمت بی‌منت به مردم است؛ مسیری نورانی که از روستای سندادان آغاز شد و نام او را در ردیف بزرگ‌ترین مراجع فکری و مفاخر جاویدان بیرجند و جهان اسلام ثبت کرد.
Grand Ayatollah Seyed Hassan Tehami: Eminent Jurist and Islamic Philosopher
Grand Ayatollah Seyed Hassan Tehami was born in 1897 (1314 AH) in the village of Sandadan, near Birjand, Iran, into a devout and pious family. Endowed with exceptional intellect, he achieved fluent and precise recitation of the Quran at the age of six. Following the untimely death of his father, his mother sought the guidance of Birjand's leading clerics in 1909, who recommended the seminary path for young Seyed Hassan. He commenced theological studies at the Birjand Seminary under Akhund Hardangi before proceeding to the historic seminaries of Mashhad and Isfahan, where he studied advanced disciplines under Allameh Najafabadi.
Driven by a quest for supreme legal mastery, Tehami journeyed to the Najaf Seminary in Iraq, attending the advanced lectures of Shiite luminaries including Grand Ayatollahs Mirza Mohammad Hossein Na'ini, Agha Zia al-Din Araghi, and Seyed Abolhasan Isfahani. Achieving extraordinary proficiency in jurisprudence and legal theory (Usul), he was granted comprehensive and distinguished certifications of Ijtihad from Na'ini and Isfahani. His stature in Najaf was so profound that contemporaries observed that remaining in Iraq would have guaranteed him universal Shiite religious leadership (Marja'iyyat); nonetheless, he chose to return to Birjand in response to regional public pleas.
Upon his return, Ayatollah Tehami revitalized the historic Masoumiyeh Seminary, directing curricula and educating a distinguished cohort of scholars, preachers, and academics. A polymath renowned for his mastery in jurisprudence, speculative theology, Quranic exegesis, philosophy, and classical poetry, he also established a dedicated theological library and founded key municipal mosques, notably Masjid Kheirabad-e No. His authored corpus includes comprehensive transcriptions (Taqrirat) of Na'ini's jurisprudence, theological treatises, and philosophical texts. He passed away on June 14, 1965 (1385 AH), leaving an enduring spiritual and intellectual legacy originating from Birjand.